Elektryfikacja Aston Martina nie jest prostą zamianą silnika V12 na baterię. Brytyjska marka próbuje połączyć kilka pozornie sprzecznych celów: zachować charakter samochodów GT i supersamochodów z Gaydon, spełnić coraz ostrzejsze normy emisji, ograniczyć zużycie paliwa, a jednocześnie zaoferować osiągi, których nie da się uzyskać za pomocą samego silnika spalinowego. Dlatego strategia Aston Martin EV nie opiera się wyłącznie na jednym rodzaju napędu.
Najpierw pojawiają się hybrydy plug-in, czego najbardziej wyrazistym przykładem jest Valhalla. Równolegle marka przygotowuje samochody w pełni elektryczne, korzystając z technologii opracowywanych wspólnie z Lucid Motors. W tle pozostaje współpraca z Mercedes-AMG, która zapewnia dostęp do silników V8, skrzyń biegów i wybranych elementów architektury elektrycznej. Dla nabywcy oznacza to konieczność zadania kilku konkretnych pytań: czy samochód będzie używany głównie w mieście, czy na długich trasach, czy priorytetem są emocje z jazdy, czy wygoda, oraz czy właściciel akceptuje ryzyko szybkiego starzenia się technologii bateryjnej.
Zwrot ku prądowi w Gaydon – fundamenty strategii Racing Green i technologiczne zaplecze
Racing Green jako plan redukcji emisji, a nie tylko hasło marketingowe
Określenie Racing Green ma w przypadku Aston Martina podwójne znaczenie. Z jednej strony odwołuje się do brytyjskich tradycji sportów motorowych i charakterystycznego zielonego koloru samochodów wyścigowych. Z drugiej opisuje kierunek zmian technologicznych: ograniczanie śladu środowiskowego całej firmy, od produkcji po eksploatację samochodów. Nie chodzi zatem tylko o to, aby jeden model zużywał mniej paliwa. Zmienia się sposób projektowania napędu, zarządzania energią, produkcji komponentów i planowania przyszłej gamy.
Aston Martin przez lata budował wizerunek producenta luksusowych samochodów sportowych z dużymi silnikami. W gamie pojawiały się jednostki V8 i V12, a ich brzmienie, reakcja na gaz oraz sposób rozwijania mocy były częścią tożsamości marki. Dzisiaj taki układ staje się coraz trudniejszy do utrzymania bez wsparcia elektryfikacji. Hybryda pozwala zachować silnik spalinowy, ale przenieść część pracy na motory elektryczne. Samochód elektryczny otwiera natomiast drogę do zupełnie nowej charakterystyki osiągów i jeszcze cichszej jazdy.
Strategię można więc odczytywać jako trzyetapowy proces:
utrzymanie silników spalinowych w modelach, w których ich charakter ma kluczowe znaczenie, przy jednoczesnym ograniczaniu emisji dzięki elektryfikacji;
rozwój hybryd plug-in, łączących możliwość krótkiej jazdy bez uruchamiania silnika benzynowego z osiągami typowymi dla supersamochodu;
wdrożenie pełnych modeli EV, przeznaczonych dla klientów oczekujących luksusowego, cichego i technologicznie zaawansowanego samochodu elektrycznego.
Taki plan jest rozsądniejszy niż gwałtowne porzucenie silników spalinowych. Aston Martin sprzedaje samochody, w których emocje mają znaczenie co najmniej tak duże jak czysta efektywność. Stopniowe przejście pozwala wykorzystać znane jednostki V8 i V12 tam, gdzie nadal mają sens, a jednocześnie testować nowe rozwiązania w coraz większej części gamy.
Sojusz z Mercedes-AMG i współpraca z Lucid Motors
Aston Martin nie buduje całej technologii elektrycznej samodzielnie. Przy skali produkcji typowej dla ekskluzywnej marki byłoby to bardzo kosztowne i ryzykowne. Dlatego ważną rolę odgrywają dwaj partnerzy: Mercedes-AMG oraz Lucid Motors. Każdy z nich wnosi inne kompetencje.
Współpraca z Mercedesem obejmuje między innymi dostęp do silników V8, skrzyń biegów, systemów elektronicznych i wybranych rozwiązań związanych z architekturą pojazdu. Dzięki temu Aston Martin może korzystać z dopracowanych komponentów, zamiast opracowywać od podstaw każdy element układu napędowego. Nie oznacza to jednak, że samochód z Gaydon staje się Mercedesem w innym nadwoziu. Ostateczny charakter zależy od oprogramowania, kalibracji zawieszenia, układu kierowniczego, wyciszenia, wykończenia oraz sposobu integracji napędu.
Lucid Motors ma z kolei dostarczyć wiedzę i technologie potrzebne przy samochodach elektrycznych. Chodzi przede wszystkim o wysokowydajne silniki elektryczne, elektronikę mocy, układy sterowania oraz rozwiązania związane z baterią i zarządzaniem energią. Lucid zasłynął z bardzo kompaktowych i wydajnych napędów elektrycznych, co dla Aston Martina jest szczególnie ważne. W luksusowym samochodzie sportowym nie można bez końca zwiększać masy pakietu akumulatorów. Nadmiar kilogramów pogarsza hamowanie, zmianę kierunku i komfort.
Współpraca nie jest więc wyłącznie sposobem na obniżenie kosztów. To także próba skrócenia drogi do technologii, których opracowanie we własnym zakresie zajęłoby lata. Jednocześnie Aston Martin musi zachować kontrolę nad tym, co dla klienta jest najbardziej odczuwalne: reakcją na pedał przyspieszenia, rozdziałem momentu obrotowego, brzmieniem, pracą skrzyni i zachowaniem samochodu przy granicy przyczepności.
Dlaczego masa baterii jest dla Aston Martina problemem większym niż dla zwykłego auta
W samochodzie elektrycznym akumulator jest nie tylko źródłem energii. Stanowi także jeden z najcięższych elementów konstrukcji. Duży pakiet może zapewnić długi zasięg, lecz jednocześnie zwiększa masę auta. W przypadku rodzinnego SUV-a taki kompromis jest łatwiejszy do zaakceptowania. W przypadku sportowego coupé może całkowicie zmienić jego charakter.
Tradycyjny Aston Martin powinien być szybki nie tylko na prostej. Liczy się sposób, w jaki samochód reaguje na skręt kierownicy, jak hamuje przed zakrętem, czy pozwala kierowcy precyzyjnie dozować gaz i jak zachowuje się przy zmianie obciążenia. Każdy dodatkowy kilogram wymaga mocniejszych hamulców, sztywniejszego zawieszenia i większych opon. To może poprawić przyczepność, ale jednocześnie odebrać lekkość reakcji.
Technologie rozwijane przez Lucid mają znaczenie właśnie dlatego, że pozwalają zwiększyć moc bez proporcjonalnego wzrostu masy. Kompaktowe silniki elektryczne można umieścić przy osiach, a czasem nawet przy pojedynczych kołach. Taki układ ułatwia niezależne sterowanie momentem. Nie eliminuje problemu masy baterii, ale pozwala lepiej wykorzystać dostępne kilogramy.
W pełnym EV kluczowa będzie zatem nie tylko pojemność akumulatora wyrażona w kilowatogodzinach. Równie istotne okażą się:
masa całego pakietu wraz z obudową i układem chłodzenia;
moc, jaką bateria może dostarczać podczas przyspieszania;
odporność na przegrzewanie przy intensywnej jeździe;
zdolność do szybkiego odzyskiwania energii podczas hamowania;
rozmieszczenie masy między osiami i nisko położony środek ciężkości.
Dlaczego premiera pierwszego czysto elektrycznego Astona została przesunięta
Pierwotne zapowiedzi zakładały stosunkowo szybkie wprowadzenie na rynek pierwszego pełnego EV Aston Martina. Z czasem harmonogram uległ zmianie. Przesunięcie premiery nie musi oznaczać rezygnacji z elektryfikacji. Bardziej prawdopodobne jest, że producent chce dopasować moment debiutu do rzeczywistego popytu, rozwoju infrastruktury oraz możliwości technicznych.
Segment luksusowych samochodów elektrycznych stał się trudniejszy, niż zakładano kilka lat temu. Część klientów zaakceptowała elektryczne SUV-y i samochody miejskie, ale wśród nabywców drogich coupé i grand tourerów przywiązanie do silnika spalinowego nadal jest silne. Dla Aston Martina szczególnie ważne jest to, że kupujący nie szuka wyłącznie przyspieszenia. Oczekuje również wyjątkowego dźwięku, charakteru i poczucia mechanicznego kontaktu z samochodem.
Przesunięcie debiutu może dać firmie czas na dopracowanie zasięgu, ładowania i oprogramowania. W luksusowym samochodzie nie wystarczy zamontować dużej baterii. System musi działać przewidywalnie, a obsługa ładowania powinna być prosta nawet dla właściciela, który nie interesuje się technicznymi szczegółami. Samochód za setki tysięcy funtów nie może sprawiać wrażenia prototypu z niedopracowanym interfejsem.
Istotna jest też ekonomia. Jeżeli samochód elektryczny będzie bardzo drogi, ciężki i oferujący tylko umiarkowaną przewagę nad hybrydą, jego sens rynkowy stanie się ograniczony. Aston Martin musi więc znaleźć własną odpowiedź na pytanie, czym luksusowy EV ma różnić się od samochodów elektrycznych konkurencji. Sama wysoka moc nie wystarczy, bo rynek już przyzwyczaił się do imponujących liczb.
Hybrydowe preludium: Valhalla i kolejne wcielenia aut PHEV
Aston Martin Valhalla – hybryda zaprojektowana jako wzmacniacz osiągów
Aston Martin Valhalla jest najważniejszym przykładem tego, jak marka chce wykorzystać napęd hybrydowy plug-in w samochodzie o wyczynowym charakterze. Nie jest to klasyczna hybryda, której głównym celem jest oszczędzanie paliwa. Układ elektryczny ma przede wszystkim poprawić przyspieszenie, reakcję na gaz, trakcję i możliwości samochodu na torze. [3]
Centralnym elementem układu jest podwójnie turbodoładowany silnik V8 o pojemności 4 litrów. W Valhalli pracuje on razem z trzema silnikami elektrycznymi: jeden wspiera jednostkę spalinową przy tylnej osi, a dwa pozostałe napędzają przednie koła. W efekcie samochód otrzymuje napęd na wszystkie koła i możliwość aktywnego zarządzania momentem obrotowym między osiami. [1]
Według zapowiadanych danych system ma generować około 1079 KM i około 1100 Nm. Są to wartości systemowe, a więc nie należy dodawać ich mechanicznie do mocy samego V8 i mocy silników elektrycznych. Elektronika decyduje, ile energii może być dostarczone w danym momencie, zależnie od temperatury baterii, przyczepności i stanu naładowania.
Element układu
Rola w Valhalli
Znaczenie dla kierowcy
V8 twin-turbo
Główne źródło mocy przy większych prędkościach i obciążeniu
Brzmienie, charakter i długotrwała wydajność na torze
Silnik elektryczny przy tylnej osi
Wsparcie napędu spalinowego oraz odzysk energii
Szybsza reakcja na gaz i płynniejsze rozwijanie mocy
Dwa przednie silniki elektryczne
Napęd przedniej osi i niezależne sterowanie momentem
Lepsza trakcja oraz aktywne wektorowanie momentu
Bateria plug-in
Zasilanie części elektrycznej i możliwość krótkiej jazdy EV
Cicha jazda w określonych warunkach oraz dodatkowa moc
Tak skonfigurowany napęd pozwala potraktować Valhallę jak samochód o dwóch naturach. Przy spokojnej jeździe i odpowiednim poziomie naładowania akumulatora może poruszać się niemal bezgłośnie, natomiast przy mocnym wciśnięciu pedału przyspieszenia dołącza się V8. Przejście między tymi trybami powinno być płynne, ale nie całkowicie niewyczuwalne — w aucie tej klasy kierowca oczekuje także emocji i wyraźnej odpowiedzi układu napędowego.
Znaczenie ma również możliwość ładowania z zewnętrznego źródła. Dzięki niej energia potrzebna do krótkich przejazdów nie musi być za każdym razem wytwarzana przez silnik spalinowy. W codziennym użytkowaniu Valhalla może więc ograniczyć hałas i zużycie paliwa podczas wyjazdu z posesji albo przejazdu przez strefę miejską, a po opuszczeniu miasta zachować pełne możliwości układu hybrydowego. Rzeczywiste korzyści będą jednak zależeć od regularności ładowania oraz od tego, czy właściciel wykorzysta tryb elektryczny zgodnie z jego przeznaczeniem.
Valhalla pokazuje też kierunek, który może pojawić się w kolejnych modelach Aston Martina. Hybryda nie musi być etapem przejściowym pozbawionym charakteru. Może stać się narzędziem pozwalającym połączyć dużą moc, napęd na wszystkie koła i chwilowo bezemisyjną jazdę bez rezygnacji z silnika spalinowego. Dla klientów marki będzie to prawdopodobnie najbardziej naturalny sposób wejścia w elektryfikację: najpierw przez samochody, w których technologia wzmacnia emocje, a dopiero później przez konstrukcje podporządkowane wyłącznie napędowi elektrycznemu. [2]
Aston Martin stoi więc przed wyborem tempa, a nie kierunku zmian. Hybrydowe modele mogą dziś łączyć tradycyjny charakter marki z nowymi wymaganiami, natomiast przyszłe EV będą musiały udowodnić, że cisza i osiągi mogą iść w parze z lekkością, precyzją oraz wyjątkową atmosferą znaną z Gaydon.
Kiedy hybrydowy lub elektryczny Aston Martin to doskonały wybór?
Odpowiedź zależy przede wszystkim od sposobu użytkowania samochodu, a nie od samej mocy układu. Zelektryfikowany Aston Martin będzie trafnym wyborem dla osoby, która potrafi wykorzystać zalety napędu elektrycznego i jednocześnie akceptuje jego ograniczenia. W przypadku hybrydy plug-in oznacza to przede wszystkim regularne ładowanie. Bez niego część potencjalnych korzyści pozostaje niewykorzystana.
Źródło: Pexels | Autor: txomcs
Hybryda ma szczególnie dużo sensu, gdy samochód służy zarówno do codziennych przejazdów, jak i do szybkiej jazdy poza miastem. Krótkie trasy można wtedy pokonywać cicho i bez uruchamiania silnika spalinowego, a podczas dalszej podróży korzystać z większego zasięgu oraz charakteru jednostki V8. Taki scenariusz pasuje do właściciela, który używa Astona Martina jako samochodu weekendowego, ale nie chce ograniczać go wyłącznie do wyjazdów rekreacyjnych.
Warto rozważyć wersję PHEV także wtedy, gdy ważne są:
bardzo szybka reakcja na pedał przyspieszenia;
lepsza trakcja przy ruszaniu i wychodzeniu z zakrętów;
możliwość cichego przejazdu przez osiedle, centrum miasta lub teren hotelu;
elastyczność podczas dłuższych podróży bez uzależnienia od publicznych ładowarek;
połączenie charakteru silnika spalinowego z chwilowym wsparciem napędu elektrycznego.
Praktyczny przykład to właściciel, który mieszka w domu z własnym miejscem postojowym i ładowarką. Rano może rozpocząć podróż z pełnym akumulatorem, w ciągu dnia korzystać z trybu elektrycznego w mieście, a w weekend wyjechać samochodem na dłuższą trasę lub tor. W takim układzie hybryda plug-in nie jest tylko kosztownym dodatkiem. Staje się narzędziem dopasowanym do dwóch różnych sposobów korzystania z auta.
Pełny samochód elektryczny może natomiast zainteresować kierowcę, który ceni ciszę, płynność i natychmiastową reakcję bardziej niż tradycyjne doznania akustyczne. Szczególnie dobrym środowiskiem dla EV jest miasto oraz okolice, w których można wygodnie ładować auto w domu lub w miejscu pracy. Brak lokalnej emisji spalin, proste sterowanie mocą i spokojna praca układu napędowego mogą dobrze pasować do luksusowego grand tourera.
W takim wyborze nie chodzi jednak wyłącznie o ekologię. Elektryczny Aston Martin może być atrakcyjny dla osoby, która oczekuje nowoczesnej obsługi, płynnego przyspieszenia i ograniczenia liczby czynności serwisowych związanych z silnikiem spalinowym. Z drugiej strony trzeba zaakceptować, że doświadczenie z jazdy będzie inne. Nawet najlepsze oprogramowanie nie odtworzy w pełni wibracji, dźwięku i narastania obrotów charakterystycznych dla mocnego V8.
Kiedy elektryfikacja może poprawić codzienne użytkowanie?
Największa przewaga napędu zelektryfikowanego pojawia się wtedy, gdy samochód często zmienia środowisko pracy. W korkach i przy niskich prędkościach elektryczny silnik może zapewnić płynność, której kierowca nie zawsze otrzymuje od dużej jednostki spalinowej. Odzyskiwanie energii podczas hamowania ogranicza niepotrzebne straty, a precyzyjne dozowanie momentu ułatwia spokojne manewrowanie.
Znaczenie ma również sposób parkowania. Właściciel mający własny garaż może traktować ładowanie jako zwykłą czynność wykonywaną po zakończeniu jazdy. Jeżeli auto stoi pod domem przez większość nocy, nawet niezbyt szybka ładowarka może wystarczyć do uzupełnienia energii przed kolejnym przejazdem. W takim przypadku publiczna infrastruktura pozostaje dodatkiem, a nie warunkiem codziennego użytkowania.
Inaczej wygląda sytuacja osoby mieszkającej w budynku bez przypisanego miejsca parkingowego. Jeżeli każdorazowe ładowanie wymaga szukania wolnej stacji, planowania postoju i czekania na zakończenie procesu, wygoda może szybko ustąpić frustracji. Wtedy hybryda plug-in również nie zawsze będzie dobrym rozwiązaniem, chyba że kierowca ma łatwy dostęp do ładowarki w pracy.
Kiedy lepiej pozostać przy klasycznym silniku spalinowym?
Klasyczny napęd nadal może być rozsądniejszym wyborem dla osoby, która kupuje Astona Martina przede wszystkim dla jego mechanicznego charakteru. Jeżeli najważniejsze są dźwięk, sposób narastania mocy, praca skrzyni biegów i poczucie obcowania z dużym silnikiem, dodatkowy układ elektryczny nie musi zwiększyć satysfakcji. Może za to wprowadzić większą złożoność oraz dodatkową masę.
Wersja spalinowa będzie naturalnym wyborem, gdy samochód ma być przede wszystkim autem kolekcjonerskim lub weekendowym. W takim scenariuszu korzyści z krótkiej jazdy elektrycznej mogą mieć niewielkie znaczenie. Samochód pokonuje mało kilometrów, często wyjeżdża na otwarte drogi, a jego właściciel uruchamia go właśnie po to, aby poczuć pracę silnika. Dodatkowe możliwości PHEV nie muszą rekompensować wyższej masy ani bardziej skomplikowanej konstrukcji.
Na klasyczny silnik warto zwrócić uwagę także wtedy, gdy:
samochód będzie regularnie pokonywał bardzo długie dystanse bez dłuższych postojów;
trasy prowadzą przez obszary ze słabo rozwiniętą infrastrukturą ładowania;
właściciel nie ma możliwości ładowania w domu ani w pracy;
priorytetem jest możliwie niska masa i tradycyjne zachowanie na krętej drodze;
samochód ma być wykorzystywany głównie na torze, gdzie czas ładowania i temperatura baterii mogą wpływać na plan jazdy;
kierowca nie chce dopłacać za funkcje, których prawdopodobnie nie będzie używał.
Dobrym przykładem jest kierowca mieszkający poza dużym miastem, który w ciągu kilku dni potrafi przejechać kilkaset kilometrów po drogach szybkiego ruchu, a następnie korzysta z samochodu na górskich trasach. Jeżeli nie może wygodnie ładować akumulatora i oczekuje stałej gotowości do długiej podróży, klasyczny silnik może być po prostu bardziej praktyczny.
Nie każda jazda sportowa przemawia za hybrydą
Łatwo założyć, że dodatkowa moc zawsze oznacza lepsze wrażenia za kierownicą. W praktyce sportowy charakter samochodu zależy również od masy, hamowania, zmiany kierunku i przewidywalności reakcji. Hybrydowy układ może poprawić przyspieszenie oraz trakcję, ale nie każdemu kierowcy odpowiada bardziej złożone zarządzanie momentem obrotowym.
Na torze istotne stają się powtarzalność osiągów i odporność układu na wysoką temperaturę. Początkowo samochód może imponować dynamiką, lecz po intensywnych okrążeniach sposób działania napędu zależy od temperatury baterii, poziomu energii i strategii sterownika. Przed zakupem trzeba więc sprawdzić nie tylko dane dotyczące maksymalnej mocy, lecz także zachowanie auta podczas dłuższej, szybkiej jazdy.
Klasyczny Aston Martin może w takim zastosowaniu dawać bardziej przewidywalne doświadczenie. Nie oznacza to automatycznie, że będzie szybszy. Oznacza raczej, że jego charakter może być łatwiejszy do zrozumienia i powtarzania przez kierowcę, który ceni bezpośredni kontakt z samochodem bardziej niż maksymalny wynik pomiaru przyspieszenia.
Kluczowe kryteria weryfikacji przed zamówieniem zelektryfikowanego modelu
Decyzji nie należy opierać na samej mocy systemowej ani deklarowanym przyspieszeniu. Przed zamówieniem trzeba ocenić cały sposób użytkowania auta. Wysokiej klasy samochód może mieć świetne parametry, a mimo to nie pasować do codziennych nawyków właściciela.
1. Dostęp do ładowania
Pierwsze pytanie powinno brzmieć: gdzie samochód będzie ładowany najczęściej? Najlepszym rozwiązaniem jest własne miejsce postojowe z możliwością bezpiecznego podłączenia auta. Należy sprawdzić nie tylko obecność gniazda, lecz także moc instalacji, długość przewodu, sposób rozliczania energii i możliwość wykonania montażu przez uprawnionego instalatora.
Przy pełnym EV trzeba dodatkowo przeanalizować trasy, na których najczęściej będzie używany samochód. Nie wystarczy sprawdzić, ile stacji znajduje się w całym kraju. Ważne jest, czy są dostępne na konkretnych odcinkach, czy mają odpowiednią moc i czy kierowca ma realną alternatywę w razie awarii albo zajętego stanowiska.
2. Rzeczywisty profil tras
Warto przez kilka tygodni zapisywać długość codziennych przejazdów, liczbę dłuższych podróży oraz miejsca postojów. Taki prosty rejestr często daje lepszą odpowiedź niż ogólne przekonanie, że samochód będzie używany „głównie w mieście”. Trzeba uwzględnić również dojazdy sezonowe, wyjazdy wakacyjne i trasy z przyczepą, jeśli producent dopuszcza takie zastosowanie.
W przypadku PHEV szczególnie ważne jest, czy większość krótkich przejazdów można wykonywać po naładowaniu baterii. Jeżeli samochód będzie jeździł głównie z rozładowanym akumulatorem, jego zalety mogą być znacznie mniejsze. Jeżeli natomiast każdego dnia pokonuje krótkie odcinki i regularnie wraca do miejsca z ładowarką, hybryda może dobrze wykorzystać swój podwójny charakter.
3. Masa i oczekiwane prowadzenie
Przed jazdą próbną warto ustalić, co dla kierowcy oznacza „sportowe prowadzenie”. Jedna osoba wskaże na przyspieszenie i stabilność, inna na lekkość przodu, łatwość zmiany kierunku oraz wyczucie hamulca. Zelektryfikowany model należy oceniać na podstawie wszystkich tych elementów, a nie tylko pierwszego wrażenia przy mocnym wciśnięciu pedału przyspieszenia.
Podczas jazdy testowej dobrze sprawdzić kilka różnych sytuacji: powolne manewrowanie, jazdę miejską, hamowanie z wyższej prędkości, szybką zmianę pasa oraz pokonywanie zakrętów na nierównej nawierzchni. Warto też ocenić, czy przejście między rekuperacją a hamulcem mechanicznym jest naturalne. To właśnie w codziennych, pozornie mało efektownych sytuacjach ujawnia się jakość integracji napędu.
4. Serwis, gwarancja i długoterminowa obsługa
Przed podpisaniem zamówienia należy uzyskać jasne informacje dotyczące gwarancji na baterię, zakresu przeglądów, dostępności części oraz procedury postępowania w przypadku usterki układu wysokiego napięcia. Istotne są również terminy aktualizacji oprogramowania i to, czy część funkcji może być modyfikowana zdalnie.
Właściciel powinien wiedzieć, czy wybrany punkt serwisowy ma odpowiednie uprawnienia i wyposażenie do obsługi konkretnego wariantu napędowego. W przypadku niszowego modelu luksusowego znaczenie może mieć także odległość do serwisu oraz dostępność samochodu zastępczego. To elementy mniej emocjonujące niż konfiguracja tapicerki, ale ważne dla komfortu przez kilka lat użytkowania.
